РикIин цIайни рикIин гьевес багъишзава инсанриз

05.12.2011

Аслан Жаруфович, чаз малум тирвал, Агъа СтIалар - шаиррин, Алкьвадар - арифдаррин, Курхуьрни муаллимрин хуьрер яз тIвар акъатнава. Хайи хуьруькай, адан тарихдикай Квез мад вуч чида?


- Эхь, гьахъ я, чи хуьруьз муаллимрин макан лугьузвайди я. Идахъ вичин бинеярни ава. Абурукай зун раханни ийида. Амма ваз чир хьун лазим я хьи, Чирагъ вацIун яхада авай чилел дуьзмиш жедалди чи хуьруьн жемятди кьуд сеферда чка дегишарна. Кьведра хуьр чапхунчийри чукIурна, барбатIна. Садра ам залзалади харапIайриз элкъуьрна. Эхиримжи сеферда жемятди вири патарихъай къулай чка хкяна, гьикI лагьайтIа, дагъдин пелел алай хуьруьн агьалийрал, иллаки дишегьлийрал, гзаф азабар акьалтзавай, - тарихдин муаллимди хьиз ихтилатзава Аслан Рустамова. - Курхуьр районда чIехибурукай сад я. Ана исятда 1200 кIвал ава. Кьуд агъзурдалай виниз агьалияр яшамиш жезва. Курхуьр Тимурленган кьушунрихъ галаз халкьдиз женгиниз эверай къагьриман шаир Куьре Меликан ватан я. Курхуьруьн дереда, Кьурагь, Хив, Агъул, Кьасумхуьруьн, Табасаран районрин агьалияр кIватI хьана, ПIинийрин сувар (КIару) тухуз гзаф йисар хьана. Гьайиф хьи, къе я сувар, я пIинийрин багъларни амач. Курхуьрел 1909-йисуз школа ачухнай ва ам муаллимвилин пешекарар гьазурзавай макандизни элкъвенай. Гьавиляй Курхуьрел кIелнавай ксар ва муаллимар гзаф хьана. Дербентда, Бакуда, Тифлисда, Темир-Хан- Шурада кIелунар давамар хъийиз, курхуьруьнвийри муаллимвилин хел мадни гужлу авуна ва гегьеншарна. Абуру Куьре округдик акатзавай хейлин хуьрера муаллимар яз кIвалахна. Советрин девирда мадни гзафбуру. Хуьре ва райондани машгьурвал, гьуьрмет къазанмишай муаллимар тир Устаев Майвудин, Пирмегьамедов Пирмегьамед, Мегьамедов Абумуслим, Гьажиев Мегьамед, Шалбузов Темирхан чи рикIелай къени алатзавач. Хуьре къе юкьван кьве школади кIвалахзава. Аял¬риз вини дережадин чирвилер, тербия тежриба авай муаллимри гузва. Гьавиляй абуру агалкьунралди вузарни куьтягьзава, алимвилин дережаярни къачузва. Къе чи хуьруьз неинки са муаллимрин, гьакI алимрин хуьрни лугьузва. Абурни чахъ цIудралди ава.


Бубайрин тарихдикай, уьмуьрдикай Квевай вуч лугьуз жеда?


- Чи хуьре цIудалай виниз тухумар ава. Абурукай Ярабар тIвар алайди чи тухум, вични чIехибурукай сад я. И тухумдин векилрал къе Рустамовар, Тагъиевар, Къурбановар, Къачаевар, Алирзаевар фамилияр ала. Лежбер, багъманчи Рустам чIехи бубадиз вад хвани кьве руш авай. ЧIехи хва Гьажикъадира 30 йисуз хуьруьн Советдин председателвал авуна. Югъуфа Ватандин ЧIехи дяведин женгера иштиракна. Юсуфа Кьасумхуьруьн райисполкомда, райкомда жуьреба-жуьре къуллугъар тамамарна. Рамазана хуьруьн аялриз географиядин тарсар гана. Зи дах Жаруфни лежбер, багъманчи - колхозчи ва адан рикI алай дустар, алатар перни дергес тир. Хейлин йисара ада чуьлдин бригадирвилин везифаярни тамамарна. Гьина зи дахди, имийри кIвалахнатIани, абур гьалал ризкьидин, намуслу зегьметдин сагьибар тир. Чуьнуьхун, къакъудун, масадан кьамал кьуьл илисна, вичин кар туькIуьрун абуруз чир хьайиди туш. ЧIехибуру чунни, хтуларни гьакI вердишарна. Жаруф дахдини ФатIимат дидеди чун - цIуд аял дуьньядал акъудна. Зун маса къайгъуйрикай, дердийрикай, майишатдин крарикай рахадач, анжах и цIуд женжелдиз - ругуд хцизни кьуд рушаз - фу, тербия гун, абурал партал алукIун патал дахдини дидеди гьикьван зегьмет чIугунатIа, секинвал авачир йикъар, ахвар тавур ва чеб гишин яз ксай йифер гьикьван хьанатIа заз чизва. Баркалла чпиз. Абуру чаз виликди, инсанрин жергейриз экъечIун патал чпелай алакьдай вири мумкинвилер гана. Вучда, уьмуьр я, инсанрин кьилел дуьшуьшарни къвезвайди, абур азарлуни жезвайди я. Гьа икI чавай стхаяр Рустам, Гьанифа ва Гьамият вах къакъатна, рагьметар гурай чпиз. Стхаяр, вахар общество патал зегьмет чIугвазвай ксар я. И кардал за пара дамахни ийизва. Салман “Даггражданпроект” институтдин директордин заместитель я. Наримана Тюмендин областда механиквал ийизва. Саламудина Москвада “Газнефтгеофизика” объединенидин генеральный директордин везифаяр тамамарзава. Салият, Халум кIвалин кайванияр я. Эльмира Рязандин областда яшамиш жезва, адахъ туьквенрин хсуси сеть ава.


Асланни Дербент шегьерда кардик квай “Оазис” СПК-дин правленидин председатель тушни?


- Эхь. Вуз куьтягьайдалай гуьгъуьниз патал чкайра гзаф хьа¬натIани, гила хайи макандиз мукьва чкадиз хтанва.


Гзафбуруз малум делил я, Курхуьруьн школаяр аялриз хъсан тербия, дерин чирвилер гунал гьалтайла тафаватлу жезва...


- Гьахъ я, чи школада къачур чирвилер зазни вуздик экечIиз бес хьана. Эгер вахт лап четинди, дяведилай гъуьгъуьнин макъам тиртIани, муаллимри чаз кIелунра усалвал къалурдай мумкинвал ганач. Чунни алахъзавай. Диде-бубадини хъсандиз кIелун истемишзавай. Школа за 16 йисаваз куьтягьнай ва гъиле-гъил аваз зун Дагъустандин госуниверситетдин химбиологиядин факультетдикни экечIнай. Вучиз химбиология лагьайтIа, гъвечIи чIавалай чан алай тIебиатдал зи рикI алайди тир. Багълара, дагълара, кIамара, тамара за гзаф вахтар акъудна. ЧIехибурувай жуваз чир хьайи сирер заз мадни гегьеншар хъийиз кIанзавай. Университетда за гьикI кIелнатIа успатун патал са делил бес я. Диплом къачур зун инсандин ва гьайванрин физиологиядин кафедрада ассистенвилин кIвалахал туна. И вахтунда зи 21 йис тир. ДГУ-дин виридалайни жегьил муаллим. Са йисалай зун университетдин комсомол организациядин секретарвиле хкяна. Хиве гзаф вахт къакъудзавай везифаяр гьатнатIани, за кьулухъ чIугунач. Комсомолдин кIвалах тирвал тухвана. 24 йисаваз зун аспирантурадик экечIна. 1968-йисуз зун ДГУ-дин аспирантрин Советдин председателвиле хкяна.


Общественный везифайри илимдин кIвалахдиз манийвал гузвачирни?


- Авайвал лагьайтIа, ваъ. Чун хивез лап залан парар къачуз вердишарнавай эхир. Гьам чIехибуру, гьам муаллимри, гьам чи девирдини. Усалвалдай, шел-хвалдай ихтияр чаз авачир. Илимдин кIвалахдихъ галаз алакъалу экспериментар за чи вузда кьиле тухузвайтIа, аналитикадин кIвалахар за Москвадин Ломоносован тIварунихъ галай госуниверситетдин биофизикадин кафедрада машгьур алимар, илимдин докторар Б.Н.Тарусован ва А.С.Пресманан регьбервилик кваз тамамарна. ДГУ-да за чи профессорар Э.Ш. Исмаилован ва А.А.Аливердиеван гъилик зегьмет чIугуна. Аспирантар чпин илимдин кIвалахар печатдиз акъудуниз мажбур тир, амма ихьтин мумкинвилер виридахъ жезвачир. И месэла фикирда кьуна, за ДГУ-дин ректоратдин куьмекни галаз аспирантрин илимдин кIвалахрин кьуд кIватIал чапдай акъудна. И карда заз илимдин рекьяй проректор Сиражудин Гьажиева, физикадин кафедрадин заведующий Абдул Эфендиева ва аспирант Абдула Мегьамедова куьмек гана. Нетижада аспирантриз чпин илимдин кIвалахар чапдай мумкинвал хьана. 1968-1975-йисара 60-дав агакьна жегьил аспирантри кандидатвилин диссертацияр хвена ва абурук кваз - зани. Кьилин мефтIедиз талукьарнавай диссертациядиз алимри еке къимет ганай ва захъ хъсан гележег авайдини къейднай. 1971-йисуз зун Саранск шегьердиз, Мордовиядин Н.П.Огареван тIварунихъ галай госуниверситетдиз рекье туна. Ина кьилиз акъудзавай везифайрал алава яз за Саранскдин мединститутдани биофизакадай лекцияр кIелзавай. Идалай гъейри, за университетдани республикадин иви хъиядай станцияда чIехи кьве лаборатория ачухун тешкилна. Университетда СССР-дин лап машгьур биофизикар Б.Тарусован ва А.Журавлеван тIва¬рунихъ галай биофизикрин школа ачухна. И йисара зи бахтуни гъана, заз зурба, дуьньяда тIвар акъатнавай алимар тир Андрей Сахаровахъ, Вадим Бардинахъ, Александр Сахаровахъ (университетдин ректор), Олейниковадихъ, Генденштейнахъ, Скипетровахъ, Гальцеринахъ галаз санал илимда кIвалахдай, биофизикадин, ядерный сирерай кьил акъудун кьисмет хьана. И бажарагълу ксарикай са бязибур Москвадин кIаник квай ядерный центр тир Дубно шегьердай Мордовиядиз акъуднавайбур тир. Алимар Арзамасда, Саранскда яшамиш жезвай ва абуру илимни гъиляй ахъайнавачир. Абуру гьа вахтунда СССР-да лап зурбади тир ядерный магнетизмдин кафедра арадал гъанвай. А йисар ва абурун арада аваз авур кIвалах садрани рикIелай фидайди туш. Зурба алимрихъ галаз хьайи амадагвилин алакъайри заз 1975-йисан 4-июндиз Саранскда “Ивидин биофизикадин ерияр” темадай Вирисоюздин симпозиум тешкилдай мумкинвал гана. Адан кIвалахда Советрин Союздин, Германиядин, Польшадин алимри иштиракна. Идалай гуьгъуьниз заз Тартудин, Пермдин, Фрунзедин университетриз лекцияр кIелиз теклифна. Мордовиядин госуниверситетда зун чи ватанэгьли алим-химик Халид Османовахъ галазни таниш хьана. Ам пара алакьунар авай кас тир. Са вахтар алатайла амни Дагъустандиз хтана ва ада хейлин йисара ДГУ-да зегьмет чIугуна.


Аслан Жаруфович, Куьне илимдин рекье инанмишвилелди ва мягькемдиз камар къачуна, Куьн чидай алимри заз лагьайвал, Квехъ и рекьяй еке бажарагъ, къуватарни авай. Бес вучиз Куьн илимдивай къерех хьана?


- Ара-бир уьмуьрда ахьтин кьуьруькар, гуьзлемиш тавур терс дуьшуьшар жезвайди я, вун, вири гадарна, маса терефдихъ финиз мажбур жеда. 1980-йисуз зун Дагъустандиз хтана, мурадни жуван кеспи давамарун тир. Амма крар терсеба патахъ элкъвена ва алимвилин, муаллимвилин рехъни гадарна. Зун “Дагводканалда” кьилин технологдин къуллугъдал акъвазна. Лугьун лазим я хьи, республикадин ЖКХ-дин министр Багандилиев тирла за Махачкъалада, Къизлярда ва Каспийскда бегьерлудаказ кIвалахна. Ада заз са патахъайни манийвал ганач ва зани жуван хиве авай везифаяр шегьеррин агьалияр рази яз амукьдайвал бегьемарна.


Куь къуллугъар гьихьтинбур тир?


- Къизлярда за “Горводканал” управленидин, Махачкъалада, “Дагводканалдин” чиркин ятар михьдай центральный имаратрин начальниквиле, Каспийск шегьердин горисполкомдин председателдин заместителвиле ва яшайишдинни коммунальный майишатдин производственный объединенидин директорвиле кIвалахна.


КЪЕЙД: Инал сад-кьве мисал (абур гзаф ятIани) тагъана жедач. Къизляр шегьердин агьалийри хъвадай цин патахъай лап кьитвал гьиссзавай. А. Рустамова 140 къуй эгъуьниз туна, шегьердин юкьвал металлдикай яд кIватIдай зурба чан эцигна ва шегьер целди таъминарна. Къизлярвийри къени лезги хва хушвилелди рикIел хкизва. Каспийск шегьердин асфальтдин заводдиз газдин линия тухвана. Махачкъаладинни Каспийскдин чиркин ятар михьдай имаратар лап чешнелу ва кIвенкIвечи карханадиз элкъуьрна. Каспийск шегьер а къайдада безетмишна хьи, аниз фейи, шегьердин куьчеяр, паркар, гьаятар акур гьар сад гьейран хьана амукьзава. Ам регьбер тир йисара Каспийскдин къулайвилер твадай комбинатдиз республикадин промышленностдин ва яшайишдинни коммунальный идарайрин профсоюздин рескомдин къарардалди “Лап хъсан чешнедин коллектив” лагьай тIвар гана. Дагъустан Республикадин Гьукуматдини Каспийскдиз “Дагъустанда виридалайни артух аваданламишнавай шегьер” лагьай тIвар гана.


Советрин Союз чкIайла, Куьн гьасятда карчивилел элячIна, коммерциядин аграрно-промышленный объединенидин кьиле акъвазна. Республика патал квелай вуч ийиз алакьна?


- Чи “КАПО” тIвар алай фирма Москвада авай Дагъустандин постпредставительствода авай. Чна жуван харжийралди абурун дараматни ремонт авуна. Испаниядин посольстводин векилрихъ галаз дуст хьайи залай Россия вилик тухун патал ахъайнавай кредитдикай 38,6 миллион доллар къачуз алакьна. И кар кьилиз акъуддайла, заз Дагъустандин экономикадин министр Рапи Абакарова, Россиядин Гьукуматдин Председатель Егор Гайдара еке куьмек гана. Гьелбетда, РД-дин Госсоветдин Председатель Мегьамедали Мегьамедован куьмекни рикIелай ракъурна виже къведач. Ада РФ-дин Верховный Советдин Председатель Руслан Хасбулатоваз, центральный банкдин председатель Геращенкодиз чар кхьена ва чи фирмадиз 2 миллиард манат ахъайиз туна. И пулунихъ чна республика фалди таъминарунин мураддалди Ростовдай 17 агъзур тонн къуьл хкана ва Шамхалдин гъуьруьн комбинатдиз вахкана. Зун 15 сеферда Испаниядиз фена ва республикадиз герек тадаракар хкун патал са шумуд заводдихъ галаз икьрарар кутIунна. Аниз захъ галаз РД-дин Гьукуматдин Председатель Мирзабеговни атанай. Чи зегьметар себеб яз республикадин хейлин студентри-юристри ана стажировка кьиле тухванай. Россияда Испаниядин посол Диего Альварадо, секретарь Хорхе Родригес, Испаниядин королдин имидин хва, Курхуьрелни атанай. Германиядихъ галазни чи менфятлу алакъаяр авай. Зун РагъэкъечIдай патан Европадиз куьмек гудай комиссиядин членвиле хкянай. Идакай менфят къачуна, за гуманитарный куьмек яз Россиядиз гзаф кьадарда садра ишлемишдай шприцар рекье тваз тунай. Хъсан алакъаяр Ирандихъ, Китайдихъ, Хорватиядихъ галаз авай. Тегеранда за Дагъустандин промышленностдин шейэрин выставка тешкилиз куьмек ганай. Дагъустандиз “Мустазафами” фондунин президент Алекберли, Ирандин хаммал гьялдай промышленностдин министр Хошеми ва “Аръян дуьнья” компаниядин президент атанай, абуру республикадин са шумуд заводдихъ галаз икьрарар кутIуннай. Мугьманар за жуван хуьруьзни тухванай ва абуруз лезги хинкIал ва маса милли хуьрекар ганай. Абуруз Ричал цин чешмеярни къалурнай.


КЪЕЙД: А.Рустамова, кIвалахдикай къерех тахьана, Ленинграддин Вознесенскийдин тIварунихъ галай экономикадин ва финансрин академияни куьтягьна. Муьжуьд йисуз ада Дагъустан Республикадин Гьукуматдин председателдин заместителвилин (къецепатан алакъайрай) везифаярни тамамарна.


Аслан Жаруфович, Куьн Дербент шегьердиз хтана вад йис жезва...


- Эхь, и вад йисни за гьакI акъуднач. Дербент шегьердин гъиляй вегьенвай чилел “Оазис” тIвар алаз СПК-къелемлух арадал хкана. Ана кIвалахдай пешекарар жагъурна. 11 гектар чил дигидай целди таъминардай къанал чIугуна ва лазим маса кIвалахар тамамарна. Къе чи майишатда шамагъаждин, туядин, кипарисдин, платандин, шабалтдин, катальпадин, цIвелин, юккадин, бирючинадин, пальмадин къелемар, жасминдин, лягустромдин, самшитдин, мушмуладин, олеандрдин кул-кусар ва къадав агакьна цуьквер битмишарзава. Гьелбетда, сифте нубатда, Дербент шегьердин куьчеяр, паркар, гьаятар безетмишзава. СтIал Сулейманан тIварунихъ галай Лезги госмуздрамтеатрдин вилик квай гуьзел майданни чи коллективди гуьрчегарна. Исятда чи вил къадим шегьердин майдандал ремонт авунин кIвалахар куьтягьунал ала. Ахпа чна анагни, цуьквер, кул-кусар цана, къелемар кутуна, вири-далайни гуьрчег чкадиз элкъуьрда. Чун вири Россия патал зегьмет чIугваз гьазур я. Гьелелиг чна Чечен Республикадихъ, Сочидихъ, Нижний Новгороддихъ, Владикавказдихъ, Москвадихъ галаз алакъаяр хуьзва ва анриз агъзурралди къелемар, цуькверин штилар рекье туна. Республикадин вири шегьерарни чна чпиз игьтияж авай къелемралди таъминарзава. Гила чаз районрайни заказар къвезва. ЦIи чна Герейхановский хуьруьн стадиондин мулк безетмишна. Курхуьруьн мискIиндин гьаятар, вилик квай майдан аваданламишун патал герек тумар, штилар, къелемар хутахна. Дербент шегьердин школайрин вилик патар, гьаятар аваданламишун патал чи патай 100 агъзур манатдин къелемар, кул-кусар гьакI гана.


Са-кьве гаф жерягьвиликайни лагь.


- Ам зи рикIе фадлай авай мурад тир. Зун биолог я эхир. Чи дагъларин векьер-кьаларихъ, цуькверихъ дармандин еке мумкинвилер ава. Абурукай менфят къачун тавун ахмакьвал я. За Кьиблепатан Дагъустандин дагълара авай дармандин векьерин, цуькверин сан саки тайинарнава, гьар лазим чIавуз уьмуьрдин юлдашдин куьмекни галаз абур кIватIзава, ширеяр, къаришмаяр, мазар гьазурзава ва патав къвезвай гьар са касдиз куьмек гуз алахъзава. Пулсуз. И карда за Тибетдин, Египетдин, Китайдин, Индиядин, Грециядин халкьдин медицинадин чешмейрикайни менфят къачузва. Векьералди, кьарадалди, нафтIадалди, серкиналди, турпуналди за хамунин, кьулан тарцин, жигеррин хейлин азарар сагъар хъувунва. Заз хуьре жуван клиникани ачухиз кIанзава.

Эхирдай чазни хълагьиз кIанзава. Яшар пудкъанни ругудав агакьнавай Аслан Жаруфович и дуьньядиз анжах хъсанвилер ийиз атанва. И кар адалай алакьни ийизва. Ада вичин рикIин цIайни гьевес инсанриз багъишзава. Баркалла ва аферин!